Чыҥыс Хаан — барыллар ыккардыларынааҕы ураты

1066 баайт эбиллибит ,  8 сыл ынараа өттүгэр
көннөрүү туһунан суруллубатах
к (Bot: Migrating 3 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q720 (translate me))
Нет описания правки
{{Infobox_Monarch
|name=Чыҥыс Хаан
|title=МонголМоҕол ИмпериятынЫраахтааҕылыгын Хаҕана<br /> (МонголларМоҕоллор Хааннара)
|image=[[Билэ:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|170px]]
|caption=
|royal house=[[Бөрдьигин]]
|royal anthem =
|father=[[Дьөһөгөй БаатырБоотур]]
|mother=[[Одьулуун]]
|date of birth={{circa}} 1162
}}
 
'''Чыҥыс Хаан''' ({{lang-mn|Чингис хаан}} {{IPA|[tʃiŋɡɪs χaːŋ]}}, дьиҥнээх аата - '''Тэмүүдьин''', 1116-1227 cc.) диэн [[монголлар|монголларымоҕоллору]] түмпүт хаанхаҕан, бүтүн дьон историятын империяларыттаныраахтааҕылыктарыттан саамай улахан - [[Монгол Империята|МонголМоҕол ИмпериятынЫраахтааҕылыгын]] - тэрийээччитэ уонна бастакы баhылыга.
Төрөөбүт аата - ТэмүдьинТэмүүдьин (монг. Тэмүүжин). Чыҥыс Хаан аҕата, Дьөһөгөй-БаатырБоотур, бөрдьигин ууhун баhылыга. Ийэтэ, Одьулуун, ольхунут ууhуттан төрүттээх.
 
Чыҥыс Хаан элбэх көс монголмоҕол уонна түүртүрк үөрдэринуустарын бииргэ түмэн МонголМоҕол ИмпериятынЫраахтааҕылыгын тэрийбитэ. Ол кэнниттэн Илин уонна [[Орто Азия]] дойдуларыгар кимэн киирини саҕалаабыта. Кини олоҕун тухары монголлармоҕоллор [[Азия]] улахан өттүн баhылаабыттара.
 
Чыҥыс Хаан 1227 с. тангуттар сирдэрин баhылаан баран өлбүтэ. Кинини [[Чыҥыс Хаан көмүллүбүт Ытык сирэ|ханна эрэ МонголияҕаМоҕол сиригэр кистээн көмпүттэрэ]]. Кини туйаҕын хатарааччылара МонголМоҕол ИмпериятыгарЫраахтааҕылыгын билиҥҥи [[Кытай]] уонна [[Россия]] үгүс сирдэрин, [[Соҕуруу Азия]], [[Илин Эуропа]] уонна [[Орто Илин]] дойдуларын бас билиннэрбиттэрэ.
 
== Төрдө-ууһа ==
 
Моҕоллор "Кистэлэҥ кэпсээннэринэн" Чыҥыс Хаан өбүгэтэ Борто-Чинэ буолар. Кини Хэнтэй (Орто-Илин Моҕол сирэ) диэн сиргэ Бурхан-Халдун хайа аттыгра олохсуйар. Борто-Чинтэн Бөрдьигин уус үөскээбит. Тэмүүдьин аҕата Дьөһөгөй-Боотур бу ууһу салайан олорбута.
 
Тэмүүдьин Онон үрэх үрдүгэр, Дэлүүн Болдог диэн хочоҕо, Дьөһөгөй-Боотур дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ол кэмҥэ Дьөһөгөй-Боотур Бөрдьигин уус баһылыга этэ.
Тэмүүдьин төрөөбүт сыла чопчу биллибэт. Араас-араас источниктар атын-атын сыла этэллэр.
 
[[Билэ:onon.jpg|thumb|left|200px|Онон өрүс, [[Монголия]]. Тэмүдьин төрөөбүт уонна улааппыт сирэ.]]
618

уларытыы