Сахалыы таба суруйуу быраабылаларын аан тыла — барыллар ыккардыларынааҕы ураты

 
1. Саха тылын төрүт сокуоннарыттан тахсар, норуокка үөрүйэх, үгэс буолбут нуормаларыгар олоҕуруу, онно харыстабыллаах сыһыаны төрүт оҥостуу.
Ол иһин таба суруйуу баһылыыр-көһүлүүр, сурук нуорматын салайар сурук бириинсибинэн тыл туспа дорҕоонунан (фонеманан) саҥарыллыытын тутуһар бириинсип буолар. Саха төрүт тылын таба суруйууга бу бириинсип урут да сүрүннүүр этэ. Ол эрээри бу сырыыга хамыыһыйа бу бириинсиби өссө утумнаахтык тутуһары наадалааҕынан аахта.
 
Сурук-бичик нуорматын олохтооһун, уопсайынан эттэххэ, икки сурун төруккэ олоҕурар: тыллар, тыл араастык этиллэр барыйааннара норуот кэпсэтэр тылыгар төһө киэҥник тарҕаммыттара уонна былыр-былыргыттан төһө үөрүйэх буола олохсуйбуттара. БиҺиги курдук эдэрчи суруктаах-бичиктээх норуокка маҥнайгы төрүт сүрүннүүр. Ол иҺин бу сырыыга ордук киэҥник тарҕаммыттарынан, тэнийбиттэринэн, холобур, араастык этиллэр уһатыылаах ''аҕабыыт, аҥаар, барыыс, миин, ойуун, эдьиий, эмиий'' эбэтэр уҺатыыта суох ''аҕабыт, аҥар, барыс, мин, ойун, эдьий, эмий'' курдук барыйааннаах тыллартан уһатыылаах суруллар быраабылалара олохтонор. Мантан да атын тубэлтэлэргэ араастык этиллэр тыллар ордук киэҥник тэнийбит барыйааннара ылыллар, ол таба суруйуу саҥа тылдьытыгар көстүөҕэ. Урукку арпагыраапыйаҕа "кэмчилээһин бириинсибэ" диэнинэн салайтаран, араастык этиллэр тыллартан, сүнньүнэн, төһө тарҕаммытынан буолбакка, биир кылгаҺа ылыллар этэ.
 
2. Саха тылын олохсуйбут тутулун, айылҕатын, сокуоннарын тутуҺууну кытта сэргэ суруйуу тыл ис кыаҕын сайыннарыыга, сөргүтүүгэ көмөлөҺөр хайысханы ылыахтаах.
Урукку арпагыраапыйа нуучча тылыттан киирии тыллары, киэҥник туттуллар дьиэ эргиннээҕи тыллартан уратылары, нууччалыы көрүҥнэринэн суруйтарара. Оттон сурук-бичик, литература тыла оннук тылынан олус сыыһырбытын ааҕыстахха, арпагыраапыйа нууччатымсытыыны көҕүлүүр диэн уруккуттан биллэр, өйдөбүл олоҕо суох буолбатах этэ. Ол да иһин арпагыраапыйаны дьүүллэһиигэ куруук да киирии тыллары таба суруйуу ордук сытыы мөккүөру тардара. Дьүүллэһии саҕана хаһыаттарга тахсыбыт матырыйаалы, үтүмэн элбэх архыып матырыйаалын үөрэтэн көрдөххө, кыттааччы быдан баҺыйар өттө киирии тыллары сахатытан суруйууну дьулуһан туруорсар эбит. Ону тэҥэ арпагыраапыйаны, таба суруйуу тылдьыттарын дьүүллэһиигэ саха тылын бэйэтин ис кыаҕын сөргүгүүгэ, сахалыы тиэрминнэри олохсутууга болҕомто наадатын туһунан боппуруос эмиэ куруук туруоруллар этэ.
 
Кэлиҥҥи кэмҥэ сахалыы тылбаастанар эбэтэр саха тылынан бэриллэр кыахтаах нуучча тылларын сахалыы солбугунан биэрии тосхоло күүһүрэр. Оннук тыллары арпагыраапыйа сурук тылыгар киллэрэн, таба суруллууларын чуолкайдаан олохсутар хайысханы ылыахтаах. Ол, биллэн турар, наука, техника сахалыы тэҥнээх солбуга суох тиэрминнэриттэн, ордук аан дойдуга тарҕаммыт тиэрминнэртэн, аккаастаныы буолбатах, оннук наадалаах тиэрминнэр бааллар даҕаны, туттуллуохтара даҕаны.
 
3. Литература тылын, сурук-бичик олоҕурбут үөруйэхтэрин, үгэстэрин хамыыһыйа сүнньүнэн тутуһан, атын ханнык да күттүөннээх улахан уларытыыны киллэрбэтэ.
Ол курдук, морфология бириинсибин көстуулэрэ (хол.: барсабын, кэлсэҕин, кылыйсар, кытарчы, хараарчы,куөсчут, отчут, суолдьут курдук суруйуу), онно маарыннатан суруйуу (хол.: оборчо, саһархай, бытархай, орто, эркин, харчы курдук) уруккуларынан хааллылар. Атын уларытыылар (киирии тыллартан уратыга) сүнньүнэн чуолкайдааһын, ардыгар сиһилээһин быһыытынан оҥоһулуннулар.
 
4. 1962 сыллаах арпагыраапыйаны үгүстэр олус ыарахан, ханнык эрэ академическай хабааннаах диэн эмиэ сирэр этилэр. Ити өттүнэн хамыыһыйа бары да быраабылалары хат көрдө. Быраабылалар ордук судургу, кылгас, өйдөнумтуө гына сурулуннулар, эрэдээксийэлэннилэр.
Ааттарын эппэтэх кыттааччылар