Кукурууза

Маис
Билим классификацията
Саарыстыба:
Порядок: Poales
Кэргэн: Poaceae
Уус: Zea
Көрүҥ: Z. mays
Латыынныы аата
Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах
Вы можете помочь проекту,
поставив latin=название
внутри шаблона taxobox в тексте статьи

Кукурууза, маис  (Zea mays L. ssp. mays) — туораахтаах култуура, бурдук үүнээйи. Америка индеецтэрэ (Месоамерикаҕа) дьиэтиппит, тупсарбыт үүнээйилэрэ. Билигин да онно олорор төрүт омуктар, холобур Панаамаҕа олохтоох куналар кукуруузаны үүннэрии сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ. Америка дойдуларыгар маис бастыҥ үүннэриллэр култуура буолар. XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҥатыгар Эуропа дойдулара Американы колонизациялаабыттарын кэнниттэн, аан дойдуга тарҕаммыта[1].

Zea mays.jpg

Билигин кукурууза аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт тыа хаһаайытыбатын сүрүн үүнээйилэриттэн биирдэстэрэ.

ҮүнүүПравить

Орто үүнүү 1860- с — 1940- с сылларга гектартан 16 центнер бурдугу хомуйбута. 1930- с сыллартан саҕалаан гектартан 0,5 центнер үүнүүнү үрдэтиигэ тириэрдэр кукуруза гибридизациялааһын үлэтэ саҕаламмыта. 1950- с сыллар ортолоругар үүнүү 20-25 ц/га тиийдэҕинэ саҥа тохтуу тахсыбыт (боростуой гибридтар, норваническай уоҕурдуулар, химическэй пестицидалар, механизация) уонна үүнүү сылга 1,2 ц/гектар тэтиминэн эбиллибит. 1960 сылтан 1990 сылга диэри үүнүү 30- тан 70 ц/га диэри улаатта.

1990- с сыллар ортолоруттан кукуруза трансговай суортара киллэриллэллэр, ол аата 80- тан 100 ц/га (2010- с сыллар) үүнүүнү салгыырга күһэллэллэр.[20] 2014 С. Францияҕа бэлиэтэммит кукуруза муҥутуур үүнүүтэ 180 ц/га буолбута.

Кукуруза в мифахПравить

Былыргы майя үм кааш Богатырев таҥарата, арааһа, кукуруза таҥарата быһыылаах. Кукуруза буучубатын көрдөрөн, сэбирдэҕин сэбирдэхтэрин дьэрэкээн өҥүнэн оонньообута. Кукуруза бурдуга иероглифка сөп түбэһэр. Майя таҥарата кукуруза сэбирдэҕинэн киэргэтиллибит.

Ый таҥара мифологиятыгар күн таҥаратын уонна ый таҥаратын уола баара. Үһүйээннэринэн, кукуруза таҥарата атын таҥараҕа ымсыыран, кукуруза таҥарата кукурузаҕа кубулуйбут уонна да атын туһалаах үүнээйилэргэ кубулуйбут. «Наше это (эт)»диэн Мексикаҕа баар.

Ацтекалар бүргэс баайа (Шаниль), уруккута баай уонна дьиэ кэргэн баайа буолаллар. Хаҥас илиитигэр кукуруза икки буочардаах ойууламмыта.

Былыргы Мексика уонна гватемал култуураҕа кукуруза киириитэ Олоцхо уонна майя Кетцалько диэн суруллар. Кини сабаҕалыырынан, оноһуллуохтаах үүнээйини көрдөөһүҥҥэ, Икаланкоттан Таба- Байҕал кытылыгар уонна Хибальб саарыстыбатыгар сытар кукурузаны булбута.

 
Zea mays "fraise"
 
Zea mays "Oaxacan Green"
 
Zea mays "Ottofile giallo Tortonese"

БыһаарыыларПравить