Буор - сир мээккэ туруктаах үрүт араҥата, кырыс, туой.

Beploegd veld.jpg

Почва сир быйаҥнаах үүнүүнү үөскэтэр ытык саҕахтартан турар. Многие почвы отражено В разных типах почвы. Почваны анал наука — чинчийии, ону таһынан агрономия, геология, буортутуу, геохимия уонна да атын научнай хайысхалар чинчийэллэр. Сир аннынааҕы геосфералары кытта ыкса сибээстэһэн, сир аннынааҕы баайы- дуолу үөскэтэллэр[1].

Биллэн турар, өр агротехническай хардарыта сабыдыаллааһын түмүгэр үөскээбит буор агроземалар диэн ааттанар.

Почваны классификациялааһынПравить

Биир уопсай приемнай классификация почвата суох. Аан дойду үрдүнэн (Классификация почви ФАО и сменшая В 1998 году WРБ) аан дойду үгүс дойдуларыгар национальные системы классификации почви, чоро- то основанные на принципальных подходах.

Россияҕа 2004 с. им анал хамыыһыйата үлэлиир. В. В. Докучаева, Л. Л. Шишигин салайан 1997 с. классификацияны сайыннарыы буолар почвалар саҥа классификациялара бэлэмнэммитэ. Ол эрээри Россия почвоведтарын 1977 с. СССР почватын классификацията эмиэ күүскэ туһанар.

Саҥа классификация уратытынан диагностика факторнай- экологическай уонна режимнээх параметрдарын диагностикаҕа тардыы, диагностикалыыр уонна сотору- сотору чинчийээччи ыраастык саҥарарын, почвеннай профилга уонна кини морфологическай уратыларыгар болҕомто уурулларын ааттыахха сөп. Бу чинчийээччилэр почваны үөскэтиигэ уонна үөскэтии процеһыгар сүрүн тирэҕи оҥорор генетическэй чинчийиилэртэн ити кэккэ чинчийээччилэр көрөллөр. В классификации 2004 года вводятся формальные критерийды отношения почвы к основанном таксоне, привлечается диагностический Горизонт, приняли В международной уонна американской классификации. WRБ уонна Америка сонуннарыттан уратыларга, Россия классификациятыгар тэҥ буолбатах, таксоническай суолталаах таксоническай суолталаах бэлиэ чахчылара кытаанахтык бааҺыраллар. 2004 с. классификацияны саҥа киллэрии антропогеннай- преобразованнай почвалар киллэриллибиттэрэ саарбаҕа суох.

Америка оскуолатыгар Почвоведтары атын дойдуларга тарҕатар классификация туһаныллар. Кини майгыта- сигилитэ ханнык эрэ таска сыһыаныгар дириҥ ис хоһоонноох критерийдэри дириҥник ырытан оҥоруу буолар. Латинскай уонна греческэй силистэртэн оҥоһуллубут почвалар ааттарын туһаналлар. Классификационнай схемаҕа үгэс курдук почвалар бөлөхтөрө, гранулометрическай састааптарынан эрэ уратылаахтар уонна анал ааттаахтар — описание — описание схемата АХШ сиригэр- уотугар ытыктабыллаах бюротун хартыынанан ойуулааһын саҕаламмыта.

Тиэрминнэри ГОСТ 27593-88(2005):

  • Почваны классификациялааһын-почваны тарҕатыы тиһигэ (или) свойстволар.
    • Почва тиибэ-үөрэхтээһинин режиминэн уонна процесстарынан олохтоммут, уонна сүрүн генетическэй саҕахтар биир ситимнэрэ.
      • Буору атын тиипкэ көһүүнү көрдөрөр, генетическэй саҕахтар тиһиктэригэр уонна атын тииптэргэ көһүүлэрин көрдөрөр классификационнай единица.
        • Почва састаабын уратыларын, үүнэр- сайдар тосхолун уратыларын, саҥа үөскээһинин сүрүн көрүҥнэринэн быһаарар классификационнай единица.
          • Почва көрүҥэ-көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр классификационнай единица, үксэ почваны үөскэтэр процесстар, о. д. А.
            • Почваны гранулометрическай састааптарынан араарар классификационнай единица, биир уратыта диэн буолар.
              • Почва разряда-классификационнай единица, группающая почва по характере почвы и подстрелающих боруоды.

Маннык профиллэр баар буолаллар: хара, сир аннынааҕы, туундара буора.

Тарҕаныы закономерноһаПравить

Климат почваны тарҕатар фактор быһыытынанПравить

Климат — үөрэх уонна географическай тарҕаныытын биир саамай улахан факторынан-сир анныттан хостонор энергия (күн сириттэн ылыллар энергия) космическай биричиинэлэринэн быһаарыллар. Климаты кытта почвалар уопсай сокуоннара көстүүлэрин кытта сибээстээх. Кини үөрэҕириигэ, энергетическэй таһымы уонна гидротермическэй режими быһаччы быһааран, буору атын факторияларыгар (үүнээйилэр үүнээйилэрэ, буорту буолуулара, буортулаах боруодалар о. д. А.) сабыдыаллыыр.

Почва географиятыгар быһаччы сабыдыала гидротермическай усулуобуйаларга көстөр. Тепловой уонна уу режимнэрэ сир аннынааҕы физическэй, химическэй уонна биологическай процесстар, почваҕа баар физическэй, химическэй уонна биологическай процесстар характердарыгар уонна тэтимнэригэр сабыдыаллыыллар. Кинилэргэ хайа боруодаларын физическэй реакцияларын хамсатар процесстара, химическэй реакциялар тэтимнэрэ, буору уонна убаҕас фазалары концентрациялааһын, гаһы суурайыы процесстара салаллар. Гидротермическэй усулуобуйалар бэйэлэрин тобохторун тупсарыы, организмнарын уонна да атын фактордар олохторун- дьаһахтарын тэтимин ыһыктыбаттарын, онон дойду араас оройуоннарыгар үүнүү уонна буортулааһын тэтимэ, почва уонна бородуукта кыамтата араас.

Климат почв- горизональнай зонаны уонна туруору куру тарҕатыы саамай уопсай холобурун быһаарар.

Климат климаттаах процесстар, процесстар уонна деятельность слано (Океан, кросфераҕа, буор уонна биомасска) бииргэ үлэлээһиннэрин түмүгэ буолар - климатическай система диэн ааттанар, компоненнар бары бииргэ алтыһаллар, веществоны уонна энергияны атастаһаллар. Климаттаах процесстар үс комплекска арахсыахтарын сөп: итиини оборор процесстара, ууну оборор уонна атмосфера циркэтэ.

Доктучаев быһаарыытынан Почва-хайа боруодаларын тас араҥата, уу, салгын, араас организмнар сабыдыалларынан уларыйбыт. Хлопин быһаарыытынан, почва-органическай олох уйаланар үрүт араҥата.

БыһаарыыларПравить


Ылыллыбыт сирэПравить

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2