Кызы́л (тув. тылыттан Кызыл — кыһыл) — Арассыыйа Федерациятын куората, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Кызыл куорат куораттааҕы киинэ.

Аата-суолаПравить

Аан бастаан 1914 сыллаахха Белоцарск диэн куорат быһыытынан төрүттэммит. 1918 сыллаахха оччотооҕу Арассыыйаҕа ыраахтааҕы эрэсиимэ сууллубутун, эстибитин кэннэ, Хем-Белдыр диэн ааттаммыт. Тува тылыттан тылбаастаатахха хем — «өрүс», белдыр — «өрүстэр холбоһор сирдэрэ» диэн буолар. 1926 сыллаахха Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордоһуу уонна ыкса сибээстэһии сөбүлэһиитин түһэрсибитэ. Ол аатыгар, доҕордуу сыһыан олохтоммутун бэлиэтигэр, киин куораты, аны, Кызыл диэн уларытан ааттаабыттара (тувин тылыттан тылбаастаатахха "кыһыл" диэн суолталаах буолар)[1].

Физиката-географиятаПравить

Турар сирэПравить

 
Азия Киинин көстүүтэ (2014 сыл)

Кызыл куорат Тува котловинатыгар, Улахан Енисей (тываалыы - Бий-Хем) уонна Аччыгый Енисей (тывалыы - Каа-Хем) өрүстэр силбэһэн Үөһээ Енисейи (тывалыы -- Улуг-Хем) үөскэтэр сирдэригэр, Минусинскайдааҕы тимир суол ыстаансыйатыттан 390 килэмиэтир тэйиччи, турар. Куорат оруобуна Азия географическай киинигэр турар. Ол гынан баран, сорох учуонайдар уонна Азия түөлбэтигэр олорор куораттар ону кытта сөбүлэспэттэр, былдьаһаллар.

НэһилиэнньэтэПравить

Омугунан састааба

2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, куоракка барыта 109 918 киһи олороруттан, тувинеһа 72 804 киһи, ол эбэтэр нэһилиэнньэ 68,09 бырыһыана этэ. Нууччата —  28,42 % (30 388 киһи), атыттар — 3,49 %.

БэлиэтээһиннэрПравить

Литэрэтиирэтэ

  1. Поспелов, 2002, с. 233—234