Сүрүн мөнүүнү арый

Саха тыла диэн сахалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тыла. Саха тылынан өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар кэпсэтэллэр, сорох олохтоох нууччалар билэллэр. Маны таһынан саха тылын түөлбэ барылын быһыытынан долгааннар тыллара билиниллэр. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Россияҕа саҥарар киһи ахсаана 450140 эбит.[2]

Саха тыла
Дойдулар: Арассыыйа
Регион: Саха Сирэ, Хабаровскай кыраай, Иркутскай уобалас, Магадан уобалаһа, Красноярскай кыраай, Камчаатка, Приморье, Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Новосибирск уонна да атыттар.
Total speakers: 480 000 курдук (2010 с. туругунан)[1]
Language family: Алтай тыллара
 Түүр тыллара
  Хотугулуу-илин түүр
   Саха тыла 
Суруга: Кирилл алпабыыта
Латин алпабыыта 
Ил суолталаах
Ил статустаах: Саха Сирэ
Салайыллар: no official regulation
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2: sah
ISO 639-3: sah 
Yakut and Dolgan languages.png

Саха тылын (халлаан күөх) уонна Долгаан тылыын (от күөх) тарҕаныытын хаартата

Саха тылын статуһаУларыт

1992 с. Муус устар 4 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Төрүт Сокуона ылыллыбыта. Төрүт Сокуон 46-c ыстатыйатыгар «Саха өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тылларынан саха уонна нуучча тыла буолаллар. Эмиэ манна » 52-с ыстатыйаҕа: «Судаарыстыба эбээһинэстээх: норуот сувереннай быраабын харыстыыр, кини төрөөбүт тылын, төрүт култууратын уонна норуот быһыытынан уратытын чөлүгэр түһэрэр уонна сайыннарар».
1992 сыл алтынньы 16 к. оччотооҕу Верховна Сэбиэт XV сессията «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан» Сокуону ылыммыта.
1993 с. «Тыллар тустарынан Сокуону» олоххо киллэрии государственнай программата оҥоһуллан, Ил Түмэҥҥэ киирбитэ.
Олунньу 13 күнэ – саха норуотун сырдатааччы Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт күнэ – СӨ бастакы Президена М.Е. Николаев ыйааҕынан «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ» диэн ааттаммыта.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар олорор гражданнар өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай тылларынан үөрэнэр, ону кытта үөрэхтээһин систиэмэтэ биэрэр кыаҕын уонна усулуобуйатын иһинэн үөрэнэр тылларынан талар бырааптаахтар».

Академик П.А. Слепцов судаарыстыбаннай тыл өйдөбүлүн маннык быһаарар:

  • Туттуллар эйгэтэ муҥутуур кэҥээбит, государство олоҕун бары таһымыгар толору үлэлиир, политика, производство салааларын, үөрэх култуура, наука эйгэтин хааччыйар тыл;
  • Харыстанар бигэ нуормалаах тыл;
  • Араҥаламмыт араас истииллээх, үрдүк култууралаах литературнай тыл буолар.

БэниэтикэУларыт

Аһаҕас дорҕооннорУларыт

Доргуйар сиринэн
Илиннэр Кэлиннэр
Аньах
атыытынан
Киэҥнэр e ø
øː
a o
Кыараҕастар i y
ɯ u
ɯː
Диптуоннар ie ɯa uo

Саха тылыгар маннык аһаҕас дорҕооннор бааллар: а, э, и, о, ө, у, ү, ы; аа, ээ, ии, оо, өө, уу, үү, ыы. Диптуон дорҕооннор дьүөрэ аһаҕас дорҕооннортон холбонон оҥоһуллубуттар, ону маннык табылыыссаттан көрүөххэ сөп: ыа, уо, үө, иэ.

Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһэр сокуонУларыт

Саха тылыгар биир тылга түбэһээрэй аһаҕас дорҕооннор түбэһиспэттэр. Аһаҕас дорҕооннор доргуйар сиринэн наардаһан биир тылга дьүөрэлэһэллэр.

Аһаҕас дорҕооннор тыл кэккэ сүһүөхтэригэр аньаҕынан оҥоһуллууларынан дьүөрэлэһэн сэргэстэһэллэр.

Уо, үө диптуоннар кэннинээҕи кэккэ сүһүөххэ кэллэр аһаҕас дорҕоон, диптуон кыараҕас аһаҕас дорҕоонун кытта дьүөрэлэһэр.

Биир сүһүөхтээх, бүтэй дорҕоонунан бүтэр тылга саҥа тылы үөскэтэр сыһыарыы сыһыннаҕына – диптуон кылгыыр. Диптуоннартан уо, иэ, үө, диптуоннар кыргыыллар.

Саха тылыгар аҕыйах эрэ тыл кэннигэр икки бүтэй догҕоон турар, холобуур, булт, бэрт, кыырт, түөрт, сүүрт у.д.а. онон, бүтэй дорҕоонунан бүтэр тылга бүтэй эрэ дорҕоон биитэр сөп түбэспэт бүтэй дорҕоон бастакылаах сыһыарыы сыстар буоллаҕына, кинилэр икки ардыларыгар кыараҕас аһаҕас доҕоон кыбытык киирэр.

Икки биитэр элбэх сүһүөхтээх тылга аһаҕас дорҕооннох сыһыарыы киирэр буоллаҕына – сорох тылтан кыараҕас аһаҕас дорҕоон сүтэн хаалар.

Бүтэй дорҕооннорУларыт

Аньах бүтэй дорҕоонноро Мурун бүтэй дорҕоонноро
Уос бүтэй
дорҕоонноро
Тыл бүтэй
дорҕоонноро
Уос бүтэй
дорҕоонноро
Тыл бүтэй
дорҕоонноро
Ньиргийбэттэр p x c k t s - -
Ньиргиэрдээхтэр Бааралаахтар b ɣ ɟ ɡ d h - -
Диэрийэллэр - l j, ȷ̃ ɾ m ɲ ŋ n

Бүтэй дорҕоону саҥарарга салгын тахсан иһэн ханнык эмэ мэһэйи көссөр, оттон аһаҕас дорҕоон саҥарылларыгар салгын мэһэйдэммэт.

Саха тылыгар сурукка 20 бүтэй дорҕоон баар.

Сорох бүтэй дорҕоону саҥарарга саҥаны оҥорор силгэлэр атан биэрэллэр, оно ньиргиэр тахсыбакка салгын эрэ тахсар.

Ньиргиэрэ суох салгынынан эрэ тахсар бүтэй дорҕооннору ньиргийбэт бүтэй дорҕоон дэнэр. Холобур, к дииргэ тыл төрдүн диэккиннэн таҥалайга сыстар, ону салгын кэлэн ньиргиэрэ суох төлө тэбэн тахсар.

Сорох бүтэй дорҕооннору саҥарарга, саҥа силгэтэ ыпсан дорҕоон ньиргиэрдэнэр тахсар. Холбур, д саҥарылларыгар саҥа силгэтэ ыпсан салгын ньиргиэрдэнэр, ол салгын тыл төбөтүнэн үөһээ тиистэргэ сыстыбытын төлө көтөн тахсар.

Саҥарылларыгар ньиргиэрдэнэр бүтэй дорҕоону ньиргиэрдээх бүтэй дорҕоон дэнэр. Саха тылыгар 6 ньиргиердээх бүтэй дорҕоон баар. Ньиргийбэт бүтэй дорҕооннор: к, т, с, п, х, ч. Ньиргиэрдээх бүтэй дорҕооннор: г, д, һ, б, ҕ, дь, м, н, нь, ҥ, л, р, й.

Саха алпабыытаУларыт

Саҥа түүрдээх алпабыыта (Яҥалиф) (1929-1939)Уларыт

A a B в C c Ç ç D d E e F f G g
Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n
N̡ n̡ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş
T t U u V v W w X x Y y Z z Ƶ ƶ
Ь ь '

Кирилл алпабыыта (билигиҥҥи)Уларыт

А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с
Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулараУларыт

Кириллица Аата IPA быһаарыылар
А а а /a/
Б б бэ /b/
В в вэ /v/ Нуучча тылыттан киирии тылларга эрэ туттуллар
Г г гэ /g/
Ҕ ҕ ҕэ /ɣ/, /ʁ/
Д д дэ /d/
Дь дь дьэ /ɟ/
Е е е /e/, /je/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ё ё ё /jo/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ж ж жэ /ʒ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
З з зэ /z/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
И и и /i/
Й й йот /j/, /j̃/
К к ка /k/, /q/
Л л эл /l/
М м эм /m/
Н н эн /n/
Ҥ ҥ эҥ /ŋ/ Лигатура «НГ» (заднеязычное «Н»)
Нь нь эньэ /ɲ/ «сымнатыы бэлиэлээх Н» (сымнаҕас «Н»)
О о о /o/
Ө ө ө /ø/ «туорайдаах О» (ниэмэс «Ö» майгынныыр)
П п пэ /p/
Р р эр /r/
С с эс /s/
Һ һ һэ /h/ Ааҥыл эбэтэр ниэмэс «H» курдук
Т т тэ /t/
У у у /u/
Ү ү ү /y/ «Көнө У» (ниэмэс «Ü» курдук)
Ф ф эф /f/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Х х ха /x/
Ц ц цэ /ʦ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ч ч че /c/
Ш ш ша /ʃ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Щ щ ща /ɕː/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ъ ъ кытаанах бэлиэ /◌./ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Ы ы ы /ɯ/
Ь ь сымнатар бэлиэ /◌ʲ/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Э э э /e/
Ю ю ю /ju/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар
Я я я /ja/ Нуучча тылыттан киирбит тылларга эрэ туттуллар


1. Саха тыла сүүрбэ аһаҕас дорҕоонноох: а, аа, о, оо, э, ээ, ө, өө — киэҥ; и, ии, ы, ыы, у, уу, ү, үү — кыараҕас; иэ, үө, ыа, уо — дьуптуон.

2. Саха тыла сүүрбэ бүтэй дорҕоонноох: б, г, ҕ, д , дь, й (j), л, м, н, нь, ҥ, р, һ — ньиргиэрдээх; к, п, с, т, х, ч — ньиргиэрэ суох.

3. Уһун аһаҕас, дьуптуон уонна хоһулаһар бүтэй дорҕоон сурукка икки буукубанан суруллар, холобур: таас, туус; ыар, иэс, уос, үөс; аттаах,муннук.

4. Хоһуласпыт ньнь бүтэй дорҕооҥҥо биир сымнатыы бэлиэтэ суруллар, холобур: оонньоо, оҕонньор, булгунньах, чаанньык.

5. Мурун [j] дорҕооно сурукка й буукубанан бэлиэтэнэр.

Өссө маны көрУларыт

БыһаарыыларУларыт