Саха Сирэ

Арассыыйа Федерациятын субъега
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ

Саха Өрөспүүбүлэкэтин Былааҕа Саха Өрөспүүбүлэкэтин гиэрбэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия картатыгар
Киин куората Дьокуускай
Иэнэ 3 103 200 км²
Дьонун ахсаана 964 330 (2018)
Федеральнай уокуруга Уһук Илин
Экономическай оройуона Уһук Илин
Ил тыла Саха тыла, Нуучча тыла
Ил Дархан Айсен Николаев
Кэм зоната UTC MSK+6 (UTC+9)

MSK+7 (UTC+10) MSK+8 (UTC+11)

Саха Сирэ, сорумдьу аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ (нууч. Республика Саха (Якутия)), Арассыыйа Федерациятын субъега буолар. 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Кулун тутар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.

Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.


ГеографиятаПравить

Кэм зоналараПравить

Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар (MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11) — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта, MSK+8 (UTC+11, сайын UTC+12) — илин өттө).

  1. Дьокуускай кэм зоната (YAKT). UTC+9 (YAKT). Республика Өлүөнэ өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.
  2. Владивосток кэм зоната (VLAT). UTC+10 (VLAT). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы усталааһынҥа сытар сирдэрэ.
  3. Магадан кэм зоната (MAGT). UTC+11 (MAGT). Республика 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ.

ӨрүстэрПравить

Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км. кэриҥэ буолар.

Республика ордук улахан устар аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км.), Бүлүү (2650 км.), Өлөөн (2292 км.), Алдан (2273 км.), Халыма (2129 км.), Индигир (1726 км.), Өлүөхүмэ (1436 км.), Анаабыр (939 км.) уонна Дьааҥы (872 км.).

Атын улахан өрүстэр:

ХайаларПравить

Саха Сирин саамай улахан хайата — Верхоянскай сис хайата. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай муораттан Лаптев муоратыгар дылы ханньары сурааһыны хаалларар.

Черскай сис хайата Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. Пик Победа — Саха Сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө турар. Иккис саамай улахан өргөс — Муус Хайа өргөһө 3011 м. үрдэллээх.

ДемографияПравить

Саха Сирин олохтоохторун ахсаана 962 835 [1] киһи (2016). Куораттарга олорор дьон — 64,3 % (2002) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,3 киһи/км². Инньэ гынан, Саха Сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Россия регионнарыттан саамай кыра.

Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыытаПравить

Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн.).

Сыл Нэһилиэнньэ ахсаана
1959 487
1978 842
1989 1049
2002 949
2010[2] 958,3

Эр киһитэ-дьахтарын ахсаанаПравить

2002 cыл бүтүн Арассыыйа сурутуутун түмүгүнэн:

Куорат олохтоохторо Тыа дьоно Барыта %
Эр киhи 296 155 168 062 464 217 48,9
Дьахтар 313 844 171 219 485 063 51,1

ОмуктараПравить

1939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар:

Омуктара 1939[3] 1959[4] 1970[5] 1979[6] 1989[7] 2002[8] 2010[9]
Сахалар 233 273 (56,5 %) 226 053 (46,4 %) 285 749 (43,0 %) 313 917 (36,9 %) 365 236 (33,4 %) 432 290 (45,5 %) 466 492 (49,9 %)
Нууччалар 146 741 (35,5 %) 215 328 (44,2 %) 314 308 (47,3 %) 429 588 (50,4 %) 550 263 (50,3 %) 390 671 (41,1 %) 353 649 (37,8 %)
Эбэҥкилэр 10 432 (2,5 %) 9505 (2,0 %) 9097 (1,4 %) 11 584 (1,4 %) 14 428 (1,3 %) 18 232 (1,9 %) 21 008 (2,2 %)
Украиннар 4229 (1,0 %) 12 182 (2,5 %) 20 253 (3,0 %) 46 326 (5,4 %) 77 114 (7,0 %) 34 633 (3,65 %) 20 341 (2,2 %)
Эбээннэр 3133 (0,8 %) 3537 (0,7 %) 6471 (1,0 %) 5763 (0,7 %) 8668 (0,8 %) 11 657 (1,2 %) 15 071 (1,6 %)
Татаардар 4420 (1,1 %) 5172 (1,1 %) 7678 (1,2 %) 10 976 (1,3 %) 17 478 (1,6 %) 10 768 (1,1 %) 8122 (0,9 %)

Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыыыПравить

(Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы)

Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Жатай бэлиэтэммит.  

№ на
карте
Аат Код ОКАТО Олорооччулар,
тис. олох.
Територия,
тис. км²
Нэһилиэнньэ хойуута,
дьон./км²
Улуус
киинэ
Куораттаҕы уокурук
I Жатай Жатай 98 401 554 000 9,1
I Дьокуускай 98 401 000 000 274,9
Муниципальнай оройуон (улууһа)
1 Абый улууһа 98 201 000 000 4,8 69,4 0,09 Үрүҥ Хайа
2 Алдан улууһа 98 203 000 000 49,4 156,8 0,32 Алдан
3 Аллайыаха улууhа 98 206 000 000 3,2 107,3 0,04 Чокуурдаах
4 Амма улууһа 98 208 000 000 17,3 29,4 0,59 Амма
5 Анаабыр улууhа 98 210 000 000 3,7 55,6 0,07 Сааскылаах
6 Булуҥ улууһа 98 212 000 000 9,7 235,1 0,05 Тиксии
7 Үөһээ Бүлүү улууһа 98 214 000 000 21,2 43,2 0,5 Үөһээ Бүлүү
8 Үөһээ Халыма улууһа 98 215 000 000 6,9 67,8 0,1 Зырянка
9 Үөһээ Дьааҥы улууһа 98 216 000 000 13,7 24,7 0,12 Батагай
10 Бүлүү улууһа 98 218 000 000 27,6 55,2 0,5 Бүлүү
11 Горнай улууhа 98 220 000 000 11,2 45,6 0,25 Бэрдьигэстээх
13 Эдьигээн улууһа 98 222 000 000 3,98 140,2 Эдьигээн
13 Кэбээйи улууһа 98 224 000 000 14,0 107,8 0,13 Сангаар
14 Ленскэй улууһа 98 227 000 000 38,8 77,0 0,5 Ленскэй
15 Мэҥэ Хаҥалас улууһа 98 229 000 000 32,1 11,7 2,74 Аллараа Бэстээх
16 Мирнэй улууһа 98 231 000 000 86,0 165,8 Мирнэй
17 Муома улууһа 98 233 000 000 4,5 101,7 0,04 Хонуу
18 Нам улууһа 98 235 000 000 24,3 11,9 2,04 Нам
19 Нүөрүҥгүрү улууhа 85,8 93,0 0,92 Нүөрүҥгүрү
20 Аллараа Халыма улууhа 98 237 000 000 5,3 86,8 0,06 Черскэй
21 Ньурба улууһа 98 226 000 000 25,9 52,4 Ньурба
22 Өймөкөөн улууhа 98 239 000 000 13,4 92,2 Өймөкөөн
23 Өлөөн улууһа 98 242 000 000 4,1 318,1 Өлөөн
24 Өлүөхүмэ улууһа 98 241 000 000 29,6 166,7 0,19 Өлүөхүмэ
25 Орто Халыма улууhа 98 246 000 000 7,9 125,2 0,08 Орто Халыма
26 Сунтаар улууһа 98 248 000 000 25,5 57,8 0,46 Сунтаар
27 Таатта улууһа 98 204 000 000 17,3 18,98 0,9 Ытык-Күөл
28 Томпо улууhа 98 250 000 000 15,1 135,8 0,11 Хаандыга
29 Уус-Алдан улууһа 98 252 000 000 22,4 18,3 1,22 Бороҕон
30 Уус-Маайа улууhа 98 254 000 000 10,6 95,3 Усс-Майа
31 Усуйаана улууһа 98 256 000 000 8,7 120,3 0,07 Депутатський
32 Хаҥалас улууhа 98 244 000 000 34,7 24,7 Хаҥалас
33 Чурапчы улууhа 98 258 000 000 19,9 12,6 1,52 Чурапчы
34 Эбээн-Бытантай улууhа 98 259 000 000 2,8 55,6 0,05 Баатаҕай-Алыыта

Олохтоох дьонун ахсаанаПравить

Саха Сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор (2010). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % (2010), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км² (2005). Онон Саха Сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.

УрбанизацияПравить

Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Улахан куораттара: Дьокуускай (267,9 тыh.), Нүөрүҥгүрү (62,3 тыh.), Мирнэй (36,0 тыh.), Ленскэй (24,4 тыh.) уонна Алдан (23,4 тыh.).

7 тыһыынчаттан тахса олохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар
2010 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан
Дьокуускай 267 983 Бүлүү 10 060
Нүөрүҥгүрү 62 333 Ньурба 9508
Мирнэй 35 994 Жатай 9263
Ленскэй 24 373 Томмот 8626
Алдан 23 371 Өлүөхүмэ 8485
Айхал 15208 Уус Ньара 8385
Удачнай 14 290 Нам 8200 (2003)
Сунтаар 10 303 Чурапчы 7500 (2003)
Покровскай 10 223 Майа 7000 (2003)
Чульман 10 158

ЭкономикаПравить

Уопсай региональнай бородуукта 2019 сыллаахха 1,1 трлн. солк этэ. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 1,13 млн. солк) . Структуратынан көрдөххө 45,2% промышленность, атыы-эргиэн өттүгэр 9,3%, тутууга 8,1%, сибээс 5,6% уонна тыа хаһаайыстыбатыгар 3,9% ылар эбит, атын эйгэлэргэ 28,5% ааҕыллар эбит Саха Сирин экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.).

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха Сирэ Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут (Уровень безработицы в России).

ЭнергетикаПравить

ТранспортПравить

Транспорт суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, аутомобил (бастатан туран Амур-Якутскай магистраль) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Ниэрүҥгрины ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Аллараа Бэстээххэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта), үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин Өлүөнэ өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы Муомаҕа, Магадаҥҥа дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр Эльгинскай чох хостуур сирин БАМы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр.

Өҥө оҥорор сфераПравить

Саха Сиригэр туризмы сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ остуолбалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар.

ИндустрияПравить

Саха Сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха Сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уранус сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна.

Индустрия сүрүн хайысхалара:

  • Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа — аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар.
  • Таас чоҕу хостуур индустрия.
  • Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу.
  • Маһы таҥыыр индустрия.
  • Массыына өрөмүөнэ.
  • Таҥас уонна ас индустрията.

Тыа хаһаайыстабатаПравить

  • Күндү түүлээҕи иитии — кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр.
  • Эт-үүт — сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр.
  • Оҕуруот аһа — бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар.
  • Таба, сылгы иитиитэ.
  • Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар.

КультуураПравить

Саха Сиригэр хаһыаттар бэчээттэнэллэр: «Якутия», «Саха Сирэ», «Якутск вечерний», «Наше время», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара.

Дьокуускай куоратыгар Нуучча драматическай театра, Саха академическай театра, Опера уонна Балет театра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай музей, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар.

Саха Сирин биллиилээх дьоноПравить

ТөрөөбүттэрПравить

Кондаков Николай Алексеевич (1920-1979) - Сэбиэскэй Сойуус Геройа

Степанов Николай Саввич (1922-1992) -Сэбиэскэй Сойуус Геройа

СигэлэрПравить

Саха Сирэ Биики ыскылаакка
  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls
  2. Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  4. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  5. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  6. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  7. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  8. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  9. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года