Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ

(Мантан: Кытай көстө)

Кытай (кытайдыы 中國, судургу кытайдыы 中国, пиньинь Zhōngguó, Джуоҥгуо, «орто дойду», официаллык Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ (кытайдыы 中華人民共和國, судургу кытайдыы 中华人民共和国, пиньинь Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, Джуоҥхуа Жэнмин Гуоҥхэгуо) диэн Илин Азия дойдута. Сүүрбэ икки провинциялаах, биэс аутоном регионнаах, түөрт муниципалитеттаах уонна икки анал административнай регионнаах. Кытайга 1.3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иининэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).

Кытай Наруоднай Өрөспүүблүкэтэ
中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Flag of People's Republic of China National Emblem of People's Republic of China
Өрөгөй ырыата"March of the Volunteers"
(义勇军进行曲)
Location of People's Republic of China
Киин куоратаПекин
Largest city Шанхай
Ил тыла Кытай тыла
(Мандарин тыла)
Олохтоохтор ааттара Кытайдар
Дьаhалтата Биир партия дьаhалтата, социалист өрөспүүбүлүкэ
 -  Председатель Си Цзиньпин
 -  Премьер Ли Кецян
 -  Chairman of the Standing Committee Чжан Дэцзян
 -  Chief Grand Justice Юй Чжэншэн
Историята
 -  Three Sovereigns and Five Emperors c. 2852 BCE 
 -  Цин династия c. 221 BC 
 -  Дьон өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ Алтынньы 1 1949 
Иэнэ
 -  Бүтүн 9 598 086 km² [d] or 9,640,821 km²[d]
(3rd / 4th–disputed)
3 704 427 sq mi 
 -  Уу (%) 2.8[c]
Олохтоохторо
 -  2007 estimate 1,321,851,888[c] (1st)
 -  2000 census 1,242,612,226 
 -  Олохтоох чиҥэ 140/km² (53rd)
363/sq mi
БИО (АКП) 2007 estimate
 -  Total $7.043 trillion[1] (2nd)
 -  Per capita $5,300[2] (99th)
БИО (номинал) 2007 estimate
 -  Total $3.42 trillion (4th)
 -  Per capita $2,800 (105th)
Дьини (2007) 47.0[3] 
КСИ (2007) 0.777 (medium) (81st)
Валюта Юань (CNY)
Кэм зоната (UTC+8)
 -  Сайыҥҥы кэм not observed (UTC+9)
Ил домен .cn[c]
Телефон кода +86[c]

Кытай Монголиялыын, Россиялыын, Хотугу Кэриэйэлиин, Вьетнамныын, Лаостуун, Мьянмалыын, Индиялыын, Непаллыын, Пакистанныын, Афганистанныын, Тадьикистанныын, Кыргызстанныын уонна Казахстанныын кэккэлэhэр. Кытай хоту өттүгэр далалар, тыалар уонна Гоби кумах куйаар баар, арҕаа Хималайа уонна Тэҥри-Таҕ хайалара (Тыан-Шан, Таҥара-Хайа), соҕуруу субтропик тыалар, илин Соҕуруу кытай уонна Илин кытай байҕаллара бааллар. Бу байҕаллар кытылларыгар дойду дьонун улахан өттө олорор.

Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1949 с. төрүттэммититтэн ыла салайар партиянан Кытай Коммунист партията буолар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ конституциятынан, КДР - норуот демократ диктатуралаах социалист дойду буолар.

АатаУларыт

Кытайдар бэйэлэрин дойдуларын Джуоҥгуо (中國/中国, пиньинь: Zhōngguó), ол эбэтэр, «орто дойду» дойду диэн аатыыллар. Маны тэҥэ Кытай хас да атын ааттардаах: Джуоҥ-Хуа (中華/中华, zhōnghuá), Тыанся (天下, tiānxià, ол эбэтэр «халлаан анна»), Хуа-Ся (華夏/华夏, huáxià, Кытай былыргы аата), Шэнджоу (神州, shénzhōu) уо.д.а.

ИсториятаУларыт

Былыргы Кытай цивилизацията түөртэн тахса тыhыынча сыллааҕыта үөскээбитэ. Онон, Кытай цивизилизацията - аан дойдуга баар саамай былыргыт цивилизациялартан биирдэстэрэ.

Кытай историятын периодизациятаУларыт

Кытай историческай наукатыгар ылыллыбыт кылгас хронологическай таблица

Сыллара Дойду (династия)
Биһиги эрабыт иннинэ
2357 до н. э. — 2255 до н. э. Яо баһылык
2255 до н. э. — 2205 до н. э. Шун баһылык
2205 до н. э. — 1766 до н. э. Ся династия
1766 до н. э. — 1122 до н. э. Шаҥ (Ин) династия
1122 до н. э. — 247 до н. э. Джоу династия
246 до н. э.207 до н. э. Чин династия
206 до н. э.220 н. э. Хан династия
Биһиги эрабыт
220264 Вэй Династия, Үс Саарыстыба кэмэ
265420 Дьин Династия (Арҕааҥы Дьин: 265316, Илиҥҥи Дьин: 317420)
420479 Соҕурууҥу Суҥ Династия
479501 Чи Династия
502556 Ляҥ
557588 Династия Тшэн
581618 Династия Суй
618917 Династия Таҥ
907959 Биэс династия эпохата
9601279 Династия Суҥ
12801368 Династия Үан/Ҥүан (монгол)
13681644 Династия Миҥ
16441911 Династия Чиҥ (мандьу)
19121949
(Тайбааҥҥа — билиҥҥи кэмҥэ дылы)
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ
С 1 октября 1949 Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ

ДьоноУларыт

Кытай - саамай элбэх ахсааннаах дьонноох сир шарын урдунэн. Кытайга 50-150 араас кыра уонна улахан омуктар олороллор. Уопсай ахсааннарын барыларын холбоон - 1,3 миллиард, онтон 1,2 миллиарда Кытай омугар тиксэр. Ону таhынан - Уйгуурдар, Даурдар, Кэриэйдэр, Маньчжурдар, Эбээннэр, Эбэнкилэр, Монголлар олороллор.

Ону таhынан элбэх кытай омуга тас дойдуларга олороллор. Саамай элбэх кытай - Канада, АХШ, Тайвань, Япония, Германия уонна Россия дойдутугар олороллор. Олору Хуацяо дииллэр.

Кытай саамай улахан ахсааннаах (нэһилиэнньэ ахсаанын 92%) омугунан хань (кыт. 汉族, ханьцзу) буолар. Нуучча уонна саха тылыгар хань уонна кытайдар (китайцы) диэн биир өйдөбүллээхтэр. Маны таһынан Кытайга 56 атын омук олорор, олору "кыра ахсааннаах омуктар" (кыт. 少数民族, шаошу миньцзу) диэн ааттыыллар.

ТылаУларыт

Кытай тыла аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ. Уһун историялаах буолан бу тыл кэнники хас да бэйэ бэйэлэриттэн ураты диалектарга арахсыбыта. Холобур, кантон уонна мандарин (путунхуа) диалектар бэйэ бэйэлэриттэн ааҥл уонна немец тылын курдук уратылаахтар, ол иһин хоту олохтооҕо соҕуруу Кытай провинцияларыттан сылдьар киһи саҥатын өйдүө суоҕун сөп. Сорох лингвистар кытай тылын диалектарын биир тыл группатыгар киирсэр араас тылларын курдук көрөллөр. Кытай диалектара бары биир былыргыттан туһаныллар иероглифтарынан суруллар суруктаахтар.

Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ официалык тылынан 1913 с. путуҥхуа (кыт. 普通话,"норуот уопсай тыла") диэн кытай тылын хотугу диалегар үөскээбит тыл буолар. Кытай тылынан (бары диалектары холбоон) саҥарар дьон аан дойдуга аахсаана 1 миллиартан тахса киһи.

Кытайга олорор 56 атын омук бэйэлэрин тылларынан эмиэ саҥараллар.

ЭкономикатаУларыт

Кэнники 30 сылларга КДР экономиката үрдээн иһэр, 2009 с. Кытай экономиката аан дойдуга брутто ис оҥоһугунан (БИО) АХШ уонна Дьоппуон кэнниттэн 3-с миэстэҕэ турар. КДР БИО-та 2009 с. $5,02 трлн тэҥнэсбитэ. 2009 сыл муус устар - бэс ыйын кэмигэр бу көрдөрүүгэ Кытай Дьоппуону сиппитэ.

21-с үйэ саҥатыттан ыла Кытай космическэй уонна ядернай держава буолар. Чох, тимир, марганец, цинк, свинец, сурьма уонна вольфрам хостооһунугар Кытай аан дойдуга бастыыр. Ону тэҥэ аан дойдуга кокс, чугун, сталь, алюминий, цинк, олово, никель, телевизор, радио, мобильнай телефон, сууйар уонна тигэр массыына, велосипед, мотоцикл, чаһыы, фотоаппарат, хлопок, шелк, цемент, атах таҥаһа, эт, пшеница, ириис, хортуоска, табах оҥоһуутугар бастыыр. Маны таһынан аан дойду массыына оҥоһуутугар Дьоппуон уонна АХШ кэнниттэн турар. Экспорт объемунан Кытай аан дойдуга 1-кы миэстэҕэ турар.

Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар.

Ону таһынан таможня статистика көрдөрөрүнэн, Кытай номнуо элбэх сыл устата текстильнай оҥоһуктары, таҥаһы, атах таҥаһын, чаһы, велосипедтары, иистэнэр массыыналары уонна да атын үлэлээх бородууксуйаны экспорга таһаараллар.

Кэнники 20 сыл устата Кытай компаниялара үгүстэрэ бэлиэтэннилэр атыы- эргиэн дьиэтин кээмэйин улаатыннарыы рынок улаатан иһэр. Ол гынан баран, улам улахана суох производство хаһаайыттарыттан ордук инвестиция наадатын көрөллөр. дизайн уонна реклама. Сетевой агентстволар КНР- га улахан уопуттаах буолбуттар, оттон Кытай реклама компаниялара сүрүн куораттарга (Пекин), Шанхай, Гуанчжоу) конкуреннаһар бородууксуйаны биэриэхтэрин сөп. Эбиитин кинилэр дьиэ кэргэттэрэ эмиэ рынокка көхтөөхтүк үөрэтэллэр уонна кыһаллаллар. курэххэ бары событиелар баар буолуохтара. Куорат бары куораттарын уулуссаларыгар ас-үөл кэккэлэһэ эдэр дьон сылдьар "рекламнай агентство" дьоҕус маҕаһыыннары көрсүөххэ сөп люди с достаточным знанием понятой ПО 300 юаней (45$) күлүүс " баннер.[4]

КНР саамай тутаах эргиэн партнера 2014 сыллаахха Кытай ТАМОЖНЯЫН дааннайынан (товароборот — 600 млрд доллар) уонна АХШ (521 млрд доллар). 2000-2012 СС. АХШ экспорга 16,2 млрд доллартан 110,5 млрд долларга тиийэ улааппыт,оттон үөһэ ааттаммыт импорт 100,0 млрд доллартан 425,6 млрд долларга тиийэ. Америка экспортарын сүрүн ыстатыйалара (2012 сыл — скобкаларга бу табаар сыанатын ыйыллыбыт: севые бобы (14,9), гражданскай самолеттар, двигателлэр, оборудование уонна кинилэр чаастара (8,4), легковой массыыналар (5,7), алтан (4,4), полупроводниктар (3,9). Кытай экспорда штакка компьютернай оборудованиенан туруоруллубута (2012 сылга КНР- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан 62,2 %- на АХШ- ка киллэриллибит компьютернай оборудованиетыттан).

Кытай эмиэ Европа уонна Россия рыноктарыгар улахан оонньооччунан буолла.

2004 сылга тас эргиэн кээмэйэ 850 млрд доллартан куоһарда.

2008-2012 Сс. Кытай нефть бородууктатын эмискэ элбэтэн (180,4 мөл. тоннаттан 273,8 мөл. тоннаҕа диэри), чох (41 мөл. тоннаттан 289 мөл. тоннаҕа диэри), айылҕа гаһа (3,3 мөл. тоннаттан 30,3 мөл. тоннаҕа диэри), тимир рудата (444 мөл. тоннаттан 720 мөл. тоннаҕа диэри).

БыһаарыыларУларыт