Кузьмин Макар Иванович

(Мантан: Макаар Хара көстө)

Кузьмин Макар ИвановичМакар Хара (26.04.1915, Уолба нэһилиэгэ, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 26.08.1981) — поэт, тылбаасчыт, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Макар Хара
Кузьмин Макар Иванович — Макар Хара.jpg
Төрөөбүт аата:

Кузьмин Макар Иванович

Төрөөбүт күнэ:

26 муус устар 1915({{padleft:1915|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:26|2|0}})

Төрөөбүт сирэ:

Уолба нэһилиэгэ, Байаҕантай улууһа,
Саха уобалаһа

Өлбүт күнэ:

26 атырдьах ыйын 1981({{padleft:1981|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (66 сааһыгар)

Дойдута:

Россия империятаFlag of Russia.svg Россия империята →
ССРСFlag of the Soviet Union.svg ССРС

Дьарыга:

поэт, тылбаасчыт

Жанр:

хоһоон

Бастакы кинигэтэ:

Сүүрээн (1936)

Наҕараадалара:
Орден Красной Звезды

Олоҕун олуктараУларыт

Айар үлэтэУларыт

Хоһоонноро 1933 сылтан бэчээттэммиттэр. 1936 с. «Сүүрээн» диэн кинигэтэ тахсыбыт.

В. Маяковскай, А. Твардовскай, Самед Вургун, С. Михалков, Мирзо Турсунзаде, Г. Тукай уо. д. а. ааптардары сахалыы тылбаастаабыт.

Сэрииттэн кэлээт айар үлэҕэ үлэлээбитинэн барбыт. «Биһиги — Россия дьонобут» (1964), «Балыксыт отуутугар» (1968), «Күнү көрсө» (1973), «Сааскылыы сайаҕас ырыалаах» (1979), өлбүтүн кэннэ 1986 с. «Мин саастыы көлүөнэм» диэн хоһооннорун хомуурунньуктара бэчээттэммиттэр.

Ырыа буолбут хоһооннороУларыт

  • Айхаллан бухатыыр норуот (Х. Максимов мелодията)
  • Арҕаа ааһа турдулар (Н. Бойлохов мелодията, Р. Борисов тупсаран оҥоруута)
  • Доҕорбор (М. Жирков мелодията)
  • Дьикти чуумпу түспүт дии (Х. Максимов, Е. Барашков мелодиялара)
  • Ийэ ырыата (Лука Турнин мелодията)
  • Кремль сулустара (И. Слепцов мелодията)
  • Кыталык (З. Винокуров мелодията)
  • Кырдьык да кыталык курдуктар (Х. Максимов мелодията)
  • Сардаҥалаах аартыгынан (А. Егорова мелодията)
  • Сахалар фроҥҥа бараллар (И. Филиппов мелодията)
  • Тааттабар (А. Свешников мелодията)
  • Таатта уҥуор (Г. Неустроев мелодията)
  • Тапталлаах куоратым (Г. Григорян музыката)
  • Тапталлаах куоратым, Дьокуускай (Г. Григорян музыката)
  • Туойуоҕуҥ үлэ киһитин (Д. Данилов мелодията)
  • Туохтааҕар да таптыыбын (Х. Максимов мелодията)
  • Үөрүү-көтүү үрдээн истин (Г. Никифоров мелодията)
  • Хотойдоргун ини хоһуйар (норуот ырыата)
  • Чуумпуга (З. Винокуров мелодията)
  • Чүүйэ (М. Данилова мелодията)
  • Ыллыыбыт Ленин туһунан (Т. Семенов мелодията)
  • Ырыаҕа — норуоппут дууһата (К. Колодезников мелодията)
  • Ыһыах (А. Варламова мелодията)
  • Эдэр алмаасчыттар ырыалара (Х. Максимов музыката)
  • Юбилей ырыата (З. Винокуров мелодията)

Сэрии кэмигэрУларыт

Сэрии саҕаламмытыгар Макар Кузьмин Кыһыл Аармыйаҕа политүлэһитинэн 1943 сыл атырдьах ыйыгар дылы 258-с зенитно-артиллерийскай дивизияҕа сулууспалаабыт. Взвод командирынан, рота командирын солбуйааччытынан сылдьыбыт, Белоруссияны, Прибалтиканы уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт[2]. Ыараханнык бааһыран, контузия ылбыта. Хас да бойобуой наҕараадалардаах. Фроҥҥа Макар Хара саанан-саадаҕынан өстөөхтөрү сууһарарын таһынан өссө уус-уран тыл күүһүнэн эмиэ охсуспут. Сынньалаҥ кэмигэр хоһоон хоһуйан «Кыым »хаһыакка ыытара, саха дьонун фроҥҥа көрүстэҕинэ суруктарын тэрийэн эмиэ хаһыакка ыытар эбит. Ол курдук «Саргылаана» хоһооннорун хомуурунньуга 1943 сыллаахха тахсыбыт. «Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара» диэн Күннүк Уурастыырапка анаабыт хоһоонун 1944 с. ыам ыйын 30 күнүгэр ыыппыт. 1945 сыллаахха ахсынньыга демобилизацияламмыт.[3]. Поэт сэрии, буорах сыттаах хоһоонноро «Кыым» хаһыакка тиһигин быспакка кэриэтэ бэчээттэнэллэрэ уонна оччотооҕуга тута кэриэтэ ырыа буолан радионан толоруллан, киэҥ Саха Сирин тилийэ көтөллөрө[4].

НаҕараадалараУларыт

  • Кыһыл Сулус уордьана
  • Мэтээллэр

Аатын үйэтитииУларыт

  • Аата Өрөспүүбүлүкэ Бэчээтин дьиэтин Мемориальнай доскатыгар суруллубут[2].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтараУларыт

  • Егорова Анна Ивановна — кэргэнэ[4][5], РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа, саха бастакы опернай режиссера.
  • Кузьмина Земфира Макаровна — кыыһа[4], Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна.

БиблиографияУларыт

  • Сүүрээн: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1936. — 50 с.; Дь.: Кинигэ кыһата, 1937. — 72 с.
  • Саргылаана: Ырыа-хоһоон. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1943. — 50 с.
  • Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1948. — 48 с.
  • Биһиги — Россия дьонобут: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1964. — 56 с.
  • Балыксыт отуутугар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1968. — 36 с.
  • Сэрии чуораана. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1970. — 80 с.
  • Күнү көрсө. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1973. — 40 с.
  • Бүгүн да саллааппын: Хоһооннор, поэмалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1975 — 63 с.
  • Сааскылыы сайаҕас ырыалаах: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1979. — 104 с.
  • Мин саастыы көлүөнэм: Хоһооннор, поэмалар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1986. — 248 с.

Кини туһунанУларыт

  • Горохов С. Таба тайаммыт дьылҕам: Ахтыы// «Чолбон». — 1998. № 1. — С. 58—60.
  • Попов Б. Н. Сааскылыы сайаҕас ырыалаах//Попов Б. Н. Бигэ эрэллээх дьоннор. — Дь., 1988. — С. 96—106.
  • Сивцев В. Ырыаҕа дууһатын туттарбыта// «Чолбон». — 1990. — № 4. — С. 78—80.
  • Урсун. Бүгүн да саллааппын // «Хотугу сулус». — 1985. — № 4. — С. 92—94.
  • С. И. Тарасов, С. Н. Горохов «Ыҥырыыга саха уола» — Дь.: Бичик, 2005

БыһаарыыларУларыт

СигэлэрУларыт