Сүрүн мөнүүнү арый

Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ

(Мантан: Алтай көстө)
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Республика Алтай
Алтай Республика


Flag of Altai Republic 1994.svg Coat of Arms of Altai Republic.svg
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Map of Russia - Altai Republic (2008-03).svg
Киин куорат Горно-Алтайскай
Иэнэ 92 600 км²
Дьонун ахсаана 209,2 тыh. киhи (2009)
Федеральнай уокуруга Сибиир
Экономическай оройуона Арҕаа Сибиир
Ил тыла алтаай, нуучча
Өрөспүүбүлүкэ баhылыга Александр Бердников
Сокуон таһаарар былаас баhылыга Иван Белеков
Кэм зоната Халыып:MSK+3

Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Алтай, Алтаайдыы: Алтай Республика) диэн Арассыыйа Федерациятын састаабыгар киирэр республика, Арассыыйа Федерациятын субъега, Сибиир федерал уокуругун састаабыгар киирэр.

Киин куората — Горно-Алтайскай.

Кирбиилэhэр Тыва уонна Хакасия республикалардыын, Алтай кыраайыныын уонна Кемерово уобалаhыныын, Кытайдыын, Монголиялыын уонна Казахстанныын.

Бэс ыйын 1 1922 тэриллибитэ.

Ис хоһооно

ГеографиятаУларыт

Континентал климаттаах, кылгас куйаас сайыннаах уонна уhун тымныы кыhыннаах.

Өрөспүүбүлүкэ ньууругар үрдүк хайа чыпчааллара бааллар. Ордук үрдүк хайа — Белуха (Кадын-Бажы) — 4506 м, Сибиир ордук үрдүк чыпчаала.

20 тыh. тахса өрүс (бүтүн уhуннара 60 тыh. км) уонна 7 тыh. кэриҥэ күөл (бүтүн иэннэрэ 600 км²) баар. Ордук улахан өрүстэр — Катунь уонна Бия, кинилэр силлиhиилэриттэн Сибиир Объ диэн Сибиир ордук улахан өрүһэ үөскүүр. Ордук улахан күөлТелецкое (Алтын-Көл), ньуурун иэнэ 230,8 км² уонна дириҥэ 325 м.

Кэм зонатаУларыт

Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ Омск кэмин зонатыгар (OMST) баар. UTC уларыйыыта +0600 (NOVT)/+0700 (NOVST).

ИсториятаУларыт

Алтаай омук национальнай автономията бэс ыйын 1, 1922 тэриллибит. Бу автономия Ойрот автоном уобалаhа (Ойро́тская автоно́мная о́бласть) диэн Алтай кыраайын ирээтэ буолбут. Тохсунньу 7, 1948 аата Горно-Алтай автоном уобалаhа (Го́рно-Алта́йская автоно́мная о́бласть) диэҥҥэ уларыйбыт. 1991 Хайалаах Алтаай автономиялаах сэбиэт социалистыы өрөспүүбүлүкэтэ буолбут. 1992 ыла Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ.

Администрацияларынан араарыыУларыт

ДьоноУларыт

Тохсунньу 1 2009 туругунан, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторун ахсаана 209 207 киhи. Дьон чиҥэ — 2,3 киhи/км² (2009), куорат олохтоохторо — 26,4 % (2009).

2002 сыллааҕы Арассыыйа олохтоохторун сурутуутунан, Өрөспүүбүлүкэ омуктара:

Омук Ахсаана, тыh. киhи. %
Нууччалар 136,5 77,4
Алтайдар 42,2 20,6
Казахтар 12,1 6,0
Теленгиттар 2,4 1,2
Тубалардар 1,5 0,8
Украиннар 1,4 0,7
Кумандиннар 0,9 0,5
Ниэмэстэр 0,9 0,4
Челканнар 0,8 0,4
Эрмээннэр 0,5 0,2
Татаардар 0,5 0,2
Беларустар 0,3 0,1
Азербайдьаннар 0,3 0,1
Атын омуктар 2,7 1,4

Олохтоох пууннарУларыт

2 тыh. тахса олохтоохтордоох пууннар
тохсунньу 1 2003 туругунан
Горно-Алтайск 55,2 (2008) Чемал 5,0
Майма 15,3 Усть-Кокса 4,0
Шебалино 6,9 Акташ 3,6
Кош-Агач 5,7 Усть-Кан 3,5
Турочак 5,5 Кызыл-Озек 3,2
Онгудай 5,4 Улаган 2,5

ЭкономикатаУларыт

Экономикатын олоҕо тыа хаhаайыстыбатасүөһү иитиитэ уонна сад үүннэриитэ, онтон ураты өссө туризм.

ТранспортУларыт

Өрөспүүбүлүкэ сиринэн М52 суол (Чуя суола) ааhар.

Кэрэхсэбиллээх сирдэрэУларыт

 
Кудьурлу күөл

Өрөспүүбүлүкэ биллиилээх туризм уонна сынньалаҥ сирдэринэн буолаллар Белокуриха (минеральнай уу курорта), Телецкое күөл, Белуха хайа уонна Чемал оройуона.

СигэлэрУларыт